Phare (ang. Poland and Hungary Assistance for Reconstructing of their Economies) to najważniejszy program bezzwrotnej pomocy UE dla krajów Europy Środkowej i Wschodniej. Utworzony został w 1989r. w celu wsparcia przemian gospodarczych i ustrojowych w Polsce i na Węgrzech, następnie został rozszerzony na pozostałe kraje Europy Środkowo-Wschodniej. Przekształcony w 1997r. w instrument pomocy przedakcesyjnej, program Phare skierowany został do 10 państw kandydujących - Polski, Węgier, Czech, Słowacji, Litwy, Łotwy, Estonii, Rumunii, Bułgarii oraz Słowenii.

Do roku 2000 beneficjantami programu Phare były też Albania, Bośnia i Hercegowina oraz Była Jugosłowiańska Republika Macedonii, a także, krótko, Chorwacja. Od 2001r. państwa te zostały objęte Programem Odbudowy, Rozwoju i Stabilności (ang. Community Assistance to Reconstruction, Development and Stability - CARDS). W 1990 roku, na krótko (do połączenia się z Republiką Federalną Niemiec), programem PHARE objęta była także Niemiecka Republika Demokratyczna.
Dotychczas najwięcej środków z Phare otrzymała Polska. W latach 1990-2003 całościowy budżet Phare dla Polski wyniósł ok. 3,9 mld €. Rok 2003 był ostatnim rokiem programowania Phare w krajach wstępujących do UE. Zgodnie z harmonogramem określonym w Memorandach Finansowych, podpisanych przez Polskę i Komisję Europejską w 2003 r., projekty objęte alokacją Phare 2003 będą jednak realizowane do 2006 r.
Nowa orientacja PHARE
Początkowo środki z PHARE miały być przeznaczone na wsparcie procesu zmian ustrojowych i gospodarczych w krajach byłego bloku wschodniego. Stopniowo charakter programu zmieniał się i coraz większa część unijnych pieniędzy przeznaczano na projekty, których celem była integracja Polski z UE.
Przyjęcie przez Phare charakteru instrumentu wsparcia integracji Polski z UE wiązało się z koniecznością zmian w funkcjonowaniu programu oraz stworzeniem efektywniejszego systemu absorpcji środków pomocowych. Dlatego też w 1997 roku Komisja Europejska w dokumencie "Nowa orientacja Phare", przedstawiła koncepcję zmian w programie, którą kraje kandydujące do UE zaakceptowały. Obowiązywały one w latach 2000 - 2006.
Zgodnie ze zmienionymi zasadami działania Phare, środki z programu można było przeznaczać jedynie na działania związane z przygotowaniami krajów kandydujących do członkostwa w UE. Priorytetowe obszary na drodze naszego kraju do akcesji zostały zawarte w unijnym dokumencie autorstwa Komisji Europejskiej pod azwą "Partnerstwo dla Członkostwa" (PdC). Jednocześnie strona polska określiła je w dokumencie rządowym o nazwie „Narodowy Program Przygotowania do Członkostwa w Unii Europejskiej” (NPPC).

W ramach wzmocnionej strategii przedakcesyjnej program Phare stał się istotnym instrumentem w procesie przyswajania prawodawstwa unijnego (acquis communautaire) oraz wsparcia inwestycji zmierzających do realizacji priorytetów przyszłej akcesji. W wyniku ww. reformy programu, Phare przyjął także koncepcję wspierania rozwoju regionalnego poprzez inwestycje w tzw. spójność społeczną i gospodarczą (ang. Social and Economic Cohesion), co umożliwiło objęcie tego typu wsparciem w latach 2000-2003 wszystkich regionów Polski na podstawie Wstępnego Narodowego Planu Rozwoju (WNPR).

Zgodnie z priorytetami określonymi w PdC oraz NPPC, a w oparciu o raporty okresowe Komisji Europejskiej, Polska co roku podpisywała tzw. memoranda finansowe. Były to umowy zawierane między UE i Polską, zobowiązujące z jednej strony kraje Unii do wypłacenia na rzecz Polski określonych środków w ramach programu Phare, z drugiej zaś Polskę do wykorzystania tych środków na wskazane w memorandach cele.
Ponadto, zgodnie z zasadami zreformowanego programu Phare, ustalono, że 30 procent funduszy w ramach rocznych alokacji będzie przeznaczanych na rozwój instytucjonalny, 70 procent natomiast na inwestycje w acquis oraz spójność społeczną i gospodarczą:

Projekty wspierające administracją publiczną w celu dostosowania jej do wymogów członkostwa w UE realizowane były w ramach części programu określanej jako rozwój instytucjonalny. Najszerzej wykorzystywanym instrumentem tego programu była tzw. współpraca bliźniacza (ang. twinning,). Istotą twinningu stanowi pomoc doradcza i szkoleniowa, w przypadku Phare udzielana polskim instytucjom publicznym przez specjalistów z krajów członkowskich UE, tzw. ekspertów i doradców przedakcesyjnych (ang. Pre-acession Advisors –PAA).

Wsparcie inwestycyjne przyjmowało następujące formy:
1. Inwestowanie w infrastrukturę niezbędną do stosowania zharmonizowanych przepisów prawnych oraz inwestycje bezpośrednio związane z wdrażaniem: acquis communautaire, norm i standardów unijnych. Przykładem może być wsparcie takich obszarów, jak: bezpieczeństwo i higiena pracy, sprawiedliwość i sprawy wewnętrzne, kontrola granic oraz kontrola weterynaryjna.
2. Inwestowanie w tzw. spójność społeczną i gospodarczą poprzez działania zaradcze podobne do tych, które wspierane są w krajach członkowskich w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Europejskiego Funduszu Społecznego.

UE przykłada dużą wagę do spójności społecznej i gospodarczej. Termin ten oznacza wyrównywanie różnic między regionami krajów członkowskich, między regionami krajów członkowskich i kandydujących oraz podwyższanie standardów życia w tych regionach. Środki w ramach części programu Phare określanej jako spójność społeczna i gospodarcza w naszym kraju były przeznaczone na:
· wzrost działalności sektora produkcyjnego (działania skierowane na pomoc w różnicowaniu gospodarki, rozwój sektora prywatnego, restrukturyzację i modernizację przemysłu i usług),
· wzmocnienie potencjału ludzkiego (wsparcie dla wzrostu zatrudnienia, rozwoju przedsiębiorczości, poprawy zdolności adaptacyjnych firm i ich pracowników oraz wyrównywania szans na rynku pracy),
· poprawę infrastruktury związanej z prowadzeniem działalności gospodarczej: wsparcie projektów infrastrukturalnych sprzyjających bezpośrednio wzrostowi aktywności sektora produkcyjnego i poprawie warunków prowadzenia działalności gospodarczej na szczeblu lokalnym.

Projekty Phare Spójność Społeczna i Gospodarcza były realizowane m.in. przez samorządy lokalne, a także instytucje odpowiedzialne za infrastrukturę o lokalnym i regionalnym znaczeniu. W ramach kolejnych alokacji Phare, wsparciem z programu objęto następujące województwa:
· Phare 2000 – województwa: warmińsko-mazurskie, podlaskie, śląskie, podkarpackie, lubelskie,
· Phare 2001 – województwa: warmińsko-mazurskie, podlaskie, śląskie, podkarpackie, lubelskie, świętokrzyskie, łódzkie, kujawsko-pomorskie,
· Phare 2002 – województwa: warmińsko-mazurskie, podlaskie, podkarpackie, lubelskie, świętokrzyskie, łódzkie, kujawsko-pomorskie, pomorskie, zachodniopomorskie, lubuskie, dolnośląskie, opolskie, małopolskie.
· Phare 2003 – wszystkie województwa.

Ponadto od 2001 roku we wszystkich województwach realizowane były projekty o charakterze horyzontalnym, wspierające rozwój zasobów ludzkich oraz rozwój małych i średnich przedsiębiorstw.

Wykres nr 1. Wsparcie w ramach programu Spójności Społecznej i Gospodarczej Phare 2000-2003